Gerd Achenbach (Was ist Philosophische praxis, 1987) wordt doorgaans beschouwd als de grondlegger van de filosofische praktijk in moderne zin. In 1981 vestigde hij zich te Koln als praktizerend filosoof. Hij sprak van een filosofische praktijk als "lebensberatung" en zag dit nadrukkelijk als een alternatief voor psychotherapie of psychologische consultatie. Het ging hem om mensen met zorgen of problemen, met vragen over het leven, met alledaagse twijfel; mensen die zich onderprikkeld voelen, omdat ze vermoeden dat het leven meer mogelijkheden biedt dan zij eigenlijk benutten. Zij zoeken de filosofische praktijk op om begrepen en begripsvol te worden. daarbij gaat het niet om de Kantiaanse vraag "Wat moet ik doen", maar om de vraag van Montaigne: "Wat doe ik eigenlijk?"  

Aanleidingen voor het bezoek aan een filosofisch praktijk zijn doorgaans teleurstellingen, onvoorziene gebeurtenissen of ervaringen, botsingen met andere mensen, tegenslagen, falen, leegte, gebrek aan samenhang, zin of inzicht. Het is volgens Achenbach vervolgens de taak van de geconsulteerde filosoof mee te begrijpen en te denken. In tegenstelling tot de psycholoog die gewend is deze problemen terug te voeren op angsten, emoties of persoonlijkheidskenmerken, is de filosoof in niets anders gespecialiseerd dan het denken. In de filosofische praktijk gaat het om het denken als zodanig.

Een filosofische praktijk gaat verder dan consultatie of advies. Wlhelm Schmid definieert een filosofische praktijk als: "de logische, geestelijke ruimte ter beschikking stellen, waarin men het zelfstandige oordeelsvermogen kan verwerven, met behulp waarvan het leven een nieuwe orientatie kan krijgen. Dat deze ruimte van omvattende bezinning en zelfbezinning open is, dat daar, ver van alle activiteit, de passiviteit van het nadenken beleefd kan worden, is zonder twijfel een reden voor de groeiende betekenis van de filosofie in een richtingloze tijd, zoals dat vanaf de oudheid in de geschiedenis steeds het geval was."(Schmid, "Handboek voor de levenskunst", 2004, p36). De praktisch filosoof is geen therapeut, maar vertrekt vanuit een maatschappij analyse om vandaaruit de positie van het individu te lokaliseren en de zin van diens levenswijze te begrijpen. De hedendaagse maatschappij beleeft de negatieve gevolgen van de vrijheid als een verlies aan traditie, samenhang en zingeving. Het vraagt om een reactie van het individu die gedeeltelijke in een filosofische praktijk is gelegen, namelijk door het aanbrengen van een relatie tussen denken en handelen. Een inidividu moet vandaag de dag naast een veelheid aan materiele zaken ook "een filosofie hebben". De filosofische praktijk is een streven naar levens-wijsheid, "een levenswijze".

Blauwdruk voor een filosofische praktijk

Het filosofisch consult is een relatief nieuw verschijnsel in onze tijd. Ruim 400 jaar voor Christus trok Socrates de markt van Athene op om er met mensen van gedachten te wisselen. Vertrekpunt was doorgaans een alledaags probleem. Een probleem is een anomalie, een afwijking van het gangbare, het onverwachte binnen een ingesleten reactie of gedragspatroon. Het probleem werd tot onderwerp van gesprek. In de loop van het gesprek werd het onderwerp in verband gebracht met waarheid, schoonheid, of goedheid. Dat bracht een verruiming van de blik met zich mee, een perspectiefwisseling. Het probleem was niet meer een individueel probleem, maar kon worden begrepen als een algemeen verschijnsel, behorende bij het (gekozen) menselijk leven of bij de (inrichting van de) maatschappij waarin we leven.

Grondplan:

• Probleem: zingeving/keuze
  


• Proces: socratische dialoog, van specifieke naar algemene, van object naar idee
  


• Produkt: analyse/advies
  


• Doel: perspectiefwisseling 
  

Mensvisie: Ik zie de cliënt als een autonoom denkend en handelend individu. Soms wordt deze autonomie tijdelijk ingeperkt door ziekte, gebrek of door maatschappelijke omstandigheden. Het vermogen keuzen te maken blijft echter altijd behouden. De filosofisch consulent ondersteunt dit vermogen en de bijbehorende denkprocessen door analyse, reflectie, kritisch weerwoord, maar ook door er met de cliënt te zijn.

Wereldbeeld: De mens is ingebed in een maatschappelijke constellatie, een interactie met anderen en met instanties. Deze interactie verloopt volgens regels, regels voor zinvolle communicatie. Het systeem van regels constitueert betekenis. Inzicht krijgen in en grip krijgen op deze regels is wezenlijk onderdeel van het filosofisch gesprek.

Specialisatie: individuele gesprek/councelling, filosofische coaching, advisering aan (zorg)organisaties over ethische/filosofische aspecten van beleid, cursus over (i) zelfkennis  en persoonlijkheid, (ii) gestalten van Socratisch (inleiding in de praktische filosofie) en (iii) kwaliteit & levenskunst.

Doel: stimuleren en structureren van het denken. Mijn filosofische ervaring bestaat uit mijn analyse van zelfkennis (afstudeerscriptie in de theoretische filosofie te Utrecht) en onderwijs in de beleidsethiek aan de Erasmusuniversiteit. Ik ben gepromoveerd op kwaliteitsbeleid in de gezondheidszorg. Een wijsgerige verkenning van het begrip kwaliteit maakte deel uit van dit proefschrift. In mijn baan als onderzoeker heb ik gewerkt met concept mapping, een groepsproces om tot een gezamenlijk begrippenkader te komen. Daarnaast heb ik als arts kennis en ervaring van de geneeskunde in het algemeen en de psychiatrie in het bijzonder. Dit kan van pas komen bij intake als medische probleem mogelijk onderdeel van de adviesvraag uitmaakt. De filosofische praktijk is daarbij een alternatief voor psychotherapie, een streven naar demedicalisering van problemen en adviesvragen. Het gezonde denken is onderwerp en uitkomst van het filosofisch gesprek.

Peter Harteloh

November 2006